Te Haere Roa a Tōhē

Nā Hana Pōmare i tuhi

Nā Ellie May Logan ngā whakaahua

Nā Hēni Jacob i whakamāori

Nō Te Hiku o te Ika tēnei kōrero – nō ngā iwi o Ngāti Kurī,
Ngāi Takoto, Te Rarawa me Te Aupōuri

“Me he marama au,

taihoa ka roku i te pae.”

Koinei te huritao o Tōhē,

rangatira nui o Muriwhenua.

“Kia kotahi anō haere

ki taku tamāhine, ki a Rāninikura,

te tau o taku ate,

e noho rā i Kaipara.

Kia kotahi anō haere …”

“Kauaka e haere!” te inoi a tana iwi

“He pakeke te ara,

kei kore koe e hoki mai.

Noho mai, e koro,

ki te poho o tō iwi.”

“Whakarua i te hau, e taea te karo.

Whakarua i taku tamāhine,

e kore e taea te karo.

Taea Hokianga, ā hea, ā hea.

Ko tā koutou mahi e kapo ake ai, ko taku wairua.”

Koia tēnei te whakautu a Tōhē.

Tīmata ana i konā te takahi roa

a Tōhē rāua ko tana hoa, a Ariki,

i te nuku o te whenua.

Ka haere ā, rokohanga atu

ko Te Tai-o-Rehua i te Uru.

Ko ngā one roa o Te Ara Wairua

e hora atu ana ki te Tonga.

Ka tū rāua ki te whakarite ō

mō tā rāua haere.

Takoto ana te hāngi,

he mea rautao ngā kai

ki te kawakawa.

Huaina ana e Tōhē tēnei wāhi –

ko Kahokawa.

Ka haere anō i tā rāua haere.

Ka mea ā, ka kai atu ngā kanohi

i tētahi moutere iti i te uru

kua rehua e te kohu.

Me te kite atu o Ariki

i tētahi hanga

rite ki te mata tangata

e kūwatawata mai ana

i te kohu.

Ā, huaina ana e Tōhē te moutere nei –

ko Matapia.

Ka haere ano rāua,

mea ake ka haukotia e te awa

e rere ana ki te moana.

Me pēhea rā te whiti?

Pōkare ana te wai

i te kanae –

uiraira ana te wai

i te tini o te ika kānapanapa.

Ko Tōhē ki mua –

whetoko atu ai ki te tuarā o te kanae,

kawea atu ana

ki rāwāhi o te awa.

Huaina ana e Tōhē te awa nei –

ko Waikanae.

Ka hanatu anō rāua …

ka tae ki tētahi wāhi o te onepū

kua rāhuitia.

Kei uta atu te iwi kāinga e noho ana

kei ohorere i a rātou ngā kūaka

e noho ora mai ana ki ngā tāhuna

ki tō rātou puta.

Whakatata atu ana a Tōhē rāua ko Ariki

karanga mai ana te iwi kāinga,

“Haere mā te moana rawa,

kei raru i a kōrua te puta manu!”

Ana ka pērā, ka tairori ki waho, ki te tai

pahemo atu ana.

Huaina ana e Tōhē tēnei wāhi –

ko Ngā Tama Rāwaho.

Ka haere anō ā,

ka tae ki tētahi wāhi

e kaha ana te pari mai o te tai.

He huka kōwhai te waihotanga iho

i ngā onepū kōratarata.

Ko te huka nei hei tahua kai mā te kanae

ā, ko te kanae, hei tahua kai mā te tangata.

Tāwhaitia ana e Tōhē rāua ko Ariki

te huka, te tai.

Huaina iho e Tōhē te wāhi nei –

ko Hukatere.

Ka takahi anō rāua i te ara.

Kei mua tonu i a rāua

te one roa e rere ana ki tawhiti.

Tau mai ana he kakara

i te kare o te hau

pae mai ana he wai hinuhinu

i te kare o te tai –

he waimīmiha

nō te hōpara nui o te mīmiha nei, o te parāoa.

Huaina ana e Tōhē te wāhi nei –

ko Waimīmiha.

Ka hanatu anō rāua.

Kua tata pau i a rāua

Te Ara Wairua te takahi.

Ka titiro kōmuri a Tōhē

ka hanga pōuri

ki te kāinga kua mahue.

Kai ana ngā kanohi o Tōhē

i ngā ngaru e whati ana ki uta

ki ngā one kapukapu.

Ka tonoa a Ariki kia ine

i te timu o te tai.

Kitea ana e hia whārō

te hokinga whakawaho o te moana.

Huaina ana te wāhi nei –

ko Whārō.

Ka haere, ka haere ā,

rokohanga atu tētahi tangata,

ko Taunaha,

e whakarite ana i āna māhanga hopu manu –

he māhanga e whara kino ai te manu.

Kī atu ana a Tōhē he kino āna here,

me te whakaatu atu i tētahi here pai ake.

I konā, huaina ana e Tōhē tēnei wāhi –

ko Herekino.

Kāhore anō i mutu noa tā rāua haere.

Ka tae ki Te Hokianga

ka mea ake a Ariki,

“Ka mutu i konei tā tāua haere.

E kore e whitikia te wai nei – he whānui rawa.”

Ko tā Tōhē, “Ka whitikia tonutia

– me kauhoe.”

Ka tukua tana karakia,

“Kūmea, whārona, tōia.

Kūmea, whārona, tōia.”

Ana, kauria atu ana e rāua te whanga.

Huaina iho e Tōhē tēnei wāhi –

ko Whānui.

Ka haere anō, ka mea ā,

ka tae ki Maunganui,

ki te taha raki o Kaipara.

Kua tata rā a Tōhē

ki tōna manawa, ki a Rāninikura.

“Ā tēnā, Ariki, ka kai tāua. Wetekina ngā ō.”

Huraina ana ngā rau o te kawakawa,

piki haere ana te mamaoa,

ora ana ō rāua puku i te mahana o ngā kai.

Me te aha, ka wetekina atu te tapu i runga i a rāua.

Koia tēnei, te mutunga o tā rāua haere.

Huaina ana e Tōhē tēnei wāhi –

ko Mahutu.

Ka mate a Tōhē rāua ko Ariki i konei,

kīhai i tae atu ki a Rāninikura.

Ka kainga te tinana o Tōhē e te manu,

koia i kīia ai ngā uri o tēnei wāhi,

ko Ngāti Manu.

Engari ko tōna wairua,

i hoki haere anō mā Te Ara Wairua,

Te Oneroa a Tōhē.

Ka pahemo atu i tōna kāinga, i tōna iwi,

i tōna hokinga ki Hawaiki.

Ā, e mau tonu ana te haere roa a Tōhē

ki ngā mahara o te iwi

rā roto i ngā ingoa i hoatu rā e ia

ki ngā wāhi i toro ai rāua ko tana hoa.

Ngā Mihi

Ngā mihi mahana ki a rātou kua tautoko mai: ki a Tommy Murray, nāna i tuku mai ngā kōrero whakahirahira mō Tōhē, me ngā pūrongo maha mō te hao ika i te Tai Tokerau; ki a Haami Piripi rāua ko Mīria Pōmare nā rāua te manakaakitanga maha i Ahipara; ki a Hiraani rātou ko Raukura, ko Mīria mō te whanaungatanga me te aroha.

Kaiwhakamāori: Hēni Jacob.
Kaihoahoa: Spencer Levine.

I whakaputaina tēnei pukapuka i te tau 2013
mō te Tāhuhu o te Mātauranga e HANA Limited,
Pouaka Poutāpeta 12 594, Thorndon,
Te Whanganui-a-Tara 6144, Aotearoa.

Ngā kōrero © Hana Pōmare.
Ngā whakaahua © Ellie-May Logan.
Tēnei pukapuka © Te Karauna.

Kia pūmau te mana. Ngā tono katoa ki te kaiwhakaputa
i te pukapuka.

Nama take 710869.
ISBN 1-877422-61-4.

www.hana.co.nz