Te Kimi Utu
a Te Aoniwaho

Nā Hana Pōmare i tuhi

Nā Ellie May Logan ngā whakaahua

Nā Te Haumihiata Mason i whakamāori

He kōrero tēnei nō Tūhourangi
me Ngāti Pikiao

I te paunga o ngā tau 1700, ka noho tētahi rangatira i ngā pāpāringa o Rotoehu, ko Kotiora te ingoa. Kua hau te rongo mō tana whakamau, me tana tere pukuriri.

Rere ana te mana o Kotiora mai i tētahi taha o te Rotoiti ki tētahi taha o Rotomā. Ko tana pā, a Nukumaru, e tū mai ana i tētahi pari, whakapau kanohi ana te tirohanga ake ki ngā wai o Rotoehu.

Nā, e kaikiri ana i te puku o Kotiora tētahi toheriri o mua ki ngā iwi o te Rotoiti, ka whakatau ia ki te whakaara taua ki te whakaeke i tana hoariri.

Ka tae tana rākau whakarawe ki Rotorua, ka whakaekea e ngā taua nei te pā i Tūmoana, he parekura nui.

Ka hoki a Kotiora ki Nukumaru, ka kahakina anō te tamāhine ātaahua a tētahi rangatira o Tūmoana. Ko Te Aoniwaho tōna ingoa, ka noho ia hei wahine mā Kotiora.

Ka roa a Te Aoniwaho e noho ana ki a Kotiora, he pōuri tonu, he mokemoke tonu tana noho. Ko tā Kotiora mahi he kaioraora i a ia, he kōrero tonu mō tana patu i tana whānau. Ko tā Te Aoniwaho, he whakaaro tonu ki te oma i tana tāne whakatarariki.

Kia tere, kai a te kurī,
haria mai aku kai!

Kāore anō i maoa,
kei te mata tonu.

Kia tere kē tō hari
mai, INAMATA!

Ka mauria ake e Te Aoniwaho ngā īnanga.

I tētahi ata, ka tono a Kotiora kia tunua e tana wahine he īnanga māna.

Haere atu ana a Te Aoniwaho ki te roto, ka hao tana pouraka, ka kī te kete i te īnanga. Ka hoki, ka tunua ki te hāngi kua oti i a ia te whakarite.

Tara hamuti! Tunua
he īnanga māku.

Ka apua e Kotiora tana kai. E mata tonu ana. Kātahi ia ka riri.

Ka hopukina atu tana wahine, ka rere te ringa ki te rourou īnanga, ka tāhorongia atu ki te upoko o Te Aoniwaho.

Ka rutua tana wahine, ka haere ki wāhi kē kai ai.

Ko Te Aoniwaho e noho kainatu ana i tana whare. E riri ana ki te mahi a Kotiora. Ka mutu te tangi, ka whakaaro ki te kimi utu māna.

Ka taka te pō, ka rere a Te Aoniwaho.

Haere toropuku ana ki
te roto.

Ka rewa tana kōpapa, ka hoe ki te uru o Rotoehu.

Ka ū ki uta, kātahi ia ka whai i
te Te Ara-o-Hinehopu.

Nāwai ā, ka tae ki te one i Tapuwae Haruru, i te taha rāwhiti o Rotoiti.

Ka kitea anō he kōpapa māna, ka rewa anō ia ki ngā wai pōuriuri o Rotoiti.

Ka hotu te ihirangi, ka tae a Te Aoniwaho ki te pā o Whāngaikorea i te taha raki o Rotoiti. Rere ana te mihi a te iwi i tana hokinga ake, me tō rātou ohorere anō ki te rongo mō ngā hakirara kua uhia ki tā rātou tamāhine rangatira.

Whītiki, whītiki!
Tātua, tātua!

Ka tū ake te rangatira o te pā, kua whakaarorangi te ngākau ki te utu.

Ka rere ngā matataua ki ngā kāinga i te raki me te uru o Rotoiti, he rākau whakarawe
i ngā ringa.

Ka tō haere te rā, ka rewa
te kahupapa waka, ka
haere whakaterāwhiti ki
te Rotoiti.

Ka ū ki Tapuwae Haruru, ka oma puku i Te Ara-o-Hinehopu ki te taha uru o Rotoehu.

Haere koropuku ana i te tahatika o te roto, ka tae
ki Nukumaru.

Kōkiri!

He pō marino, e moe ana te iwi.

Whakaekea ana te pā, ka ea te utu.

Ka mau a Kotiora, ka hereherea, waiho ana te pā kia kainga e te ahi.

Ko tā Kotiora he whakaaroaro ki te patunga ōna i a ia e hoea rā ki Whāngaikorea.

Ka hoki ngā kairānaki ki Rotoiti, e takoto ana te kaiwhakaweti i te takere o te waka.

Kei reira a Te Aoniwaho me tana iwi e tatari ana, kua kā ngā ahi. Ka kawea ake a Kotiora ki te aroaro o tana wahine, ka patua kia mate.

Ka kotikotia te tinana, ka taona ki te hāngi, ka hākari te iwi.

Ea ana te utu i konei.

Ngā Mihi

Ngā mihi mahana ki a rātou kua tautoko mai: ki a Joe Malcom rāua ko Toby Curtis, nā rāua i whakamana te kōrero nei; ki a Richard Morrison rāua ko Inia Maxwell mō te haerenga ki Rotoiti; ki a Simon Wi Rutene nāna i tango whakaahua hei tautoko i ngā mahi toi kei roto i tēnei pukapuka.

Kaiwhakamāori: Te Haumihiata Mason .
Kaihoahoa: Spencer Levine.

I whakaputaina tēnei pukapuka i te tau 2013
mō te Tāhuhu o te Mātauranga e HANA Limited,
Pouaka Poutāpeta 12 594, Thorndon,
Te Whanganui-a-Tara 6144, Aotearoa.

Ngā kōrero © Hana Pōmare.
Ngā whakaahua © Ellie-May Logan.
Tēnei pukapuka © Te Karauna.

Kia pūmau te mana. Ngā tono katoa ki te kaiwhakaputa
i te pukapuka.

Nama take 710872.

ISBN 1-877422-63-0.

www.hana.co.nz